BonairianPLATAFORMA DI KONOSEMENTU RIBA BONEIRU
BUSKA87 LUGÁ DI SAMBUYÁ
IDIOMAInterfase, kampu di dato i introdukshon di página ta tradusí. E teksto largu ta wordu skirbí na hulandes promé. E tradukshon papiamentu ta warda revishon di un hende ku ta papia e idioma komo lenga materno.87 di 87 página di lugá tradusí kompletu
NATURALESA

E parke marino i ken ta manehé

For di 1979 e awa rond di Boneiru ta área protehá, un di e parkenan marino di mas bieu na mundu. Kiko esei ta nifiká pa un sambuyadó ta pará abou.

PARKE MARINOFor di e liña di awa haltu te sesenta meter hundu, rond di henter e isla i rond di Klein Boneiru. Establecí na 1979.
MANEHOSTINAPA, un fundashon sin fin di lucro, na enkargo di e entidat públiko. Ta eksistí for di 1962 i ta biba di e Nature Tag.
WASHINGTON SLAGBAAIMas ku 5.600 hektar na nortwèst, for di 1969. Sinkuenta kilometer di kaminda sin plá, dos kaminata marká, ta sera pa sinku.
REFUn ref smal na kosta ku ta kuminsá serka di tera i poko biaha ta pasa tres shen meter for di kosta. Mas of ménos sesenta spesie di koral.
RAMSARLac i Klein Boneiru ta riba e lista di wetland protehí internashonalmente.

E konsekuensia pa un sambuyadó ta chikí i absoluto: no mishi ku nada, no hiba nada, no tira anker, sin handsun sin permiso. Ken ku tin mas ku un aña sin sambuyá na Boneiru ta hasi promé un sambuyada di orientashon ku un skol di sambuyá. Esei no ta un formalidat sino e manera ku e parke ta pasa su reglanan.

FUENTENAN
  1. STINAPA Bonaire, tokante e parkenan
  2. Bonaire National Marine Park, plan di maneho, 2023
  3. Ramsar Sites Information Service, Lac i Klein Boneiru
  4. Sea Turtle Conservation Bonaire, monitoreo i kontamentu di nèshi
  5. Reef Renewal Bonaire, kwekerij i plantamentu
TORTUGANAN

Tres spesie, dos fase di bida, un isla

Ken ku ta sambuyá of snorkel na Boneiru kasi sigur ta mira un tortuga. Esei no ta kasualidat: e isla tin tantu e kamponan di yerba di laman kaminda e yònnan ta krese komo e refnan kaminda e grandinan ta buska kuminda, na algun kilometer di otro.

Tortuga bèrde
Chelonia mydas

Komo bestia grandi e ta kome kasi solamente yerba di laman i alga. E yònnan ta krese añanan largu den e bainan abou promé ku nan bai laman habrí. Esaki ta e spesie ku bo ta mira ku kabes den e yerba.

Yerba di laman na Lac, Te Amo, Tori’s Reef, No Name
Tortuga karèt
Eretmochelys imbricata

E ta kome spòns i ta keda riba e ladera. Bo ta rekonosé é na su boka smal manera piku i na su skèlnan ku ta drenta den otro. Mundialmente den peliger grandi; e ref di Boneiru ta un di e lugánan kaminda e spesie ta ainda komun.

Ladera di ref na henter kosta wèst
Tortuga kabes grandi
Caretta caretta

E kabes mas pisá di e tresnan, ku kakumbein fuerte pa mariskunan. E ta pone nèshi akinan irregularmente i bou di awa bo ta mir’é poko biaha.

Poko biaha; algun nèshi pa aña
TEMPU DI NÈSHIMas of ménos aprel te desèmber, ku mayoria nèshi entre yüni i òktober.
INKUBASHONMas of ménos sesenta dia. E temperatura di e santu ta determiná e sekso di e yònnan: santu mas kayente ta duna mas femenino.
PLAYA DI NÈSHIKlein Boneiru ta e mas importante, plus algun playa na kosta ost i sùit. No tur playa kaminda bo ta mira un tortuga landa ta un lugá di nèshi.
KAMBER DI KRÍAE kamponan di yerba di laman na Lac i largu di kosta sùit. Tortuga bèrde yòn ta keda einan añanan largu promé ku nan sigui.
MONITOREOSea Turtle Conservation Bonaire ta konta nèshi i marka bestia for di prinsipio di añanan nobenta; e serie ta un di e mas largu di Karibe.
KIKO NOS NO SABI

E kantidat di nèshi ta varia hopi pa aña i pa playa; un temporada bon of malu ta bisa poko tokante e tendensia. P’esei nos no ta duna un total pa aña, sino ta referí na e kontenan di vários aña di e organisashon di monitoreo.

KON KOMPORTÁ BO SERKA UN TORTUGA
Keda por lo ménos tres meter for di dje i keda banda of bou di e bestia, nunka kologá ariba di dje den su kaminda pa subi.
Un tortuga mester hala rosea. Nunka kòrta su kaminda pa subi, ni pa un portrèt.
No mishi, no tene su skèl, no landa huntu p’é sigui.
Riba playa di nèshi: sin lus despues ku solo baha, sin outo, no laga nada atras. Lus artifisial ta manda e yònnan nobo e banda robes.
Raportá un bestia herí of un nèshi mishí na STINAPA of Sea Turtle Conservation Bonaire.
PISKÁ

Kiko bo ta mira, i na ki profundidat

E ref di Boneiru ta kuminsá asina serka di kosta ku snorkeladó i sambuyadó ta mira mayoria di e mesun spesienan, solamente na otro profundidat. Abáu ta e spesienan ku bo ta topa kasi kada biaha, ordená segun kaminda nan ta keda.

Awa abou i yerba di laman0 – 5 meter
Snorkel
Sersjant-mayorAbudefduf saxatilis

Streip pretu ku geel, den skol net bou di superfisie. E promé piská ku bo ta mira.

Blou dòkterAcanthurus coeruleus

Blou skur, ta kome alga den grupo chikí. E yònnan ta geel bibu.

Grunt fransésHaemulon flavolineatum

Ku streip geel, di dia ta kologá ketu den skol banda di kabes di koral.

Piská kabes blouThalassoma bifasciatum

Chikí i tur kaminda; ta limpia piská mas grandi na estashon di limpiesa.

Piská trompètAulostomus maculatus

Largu i finu, ta kologá rechtop meimei di gorgonia pa no yama atenshon.

Snapper rabu geelOcyurus chrysurus

Plata ku un streip i rabu geel, kurioso rond di snorkeladó.

Dak di ref5 – 12 meter
Snorkel i sambuyá
Piská papagai stoplichtSparisoma viride

Bo ta tende é kome koral, i asina e ta produsí gran parti di e santu blanku.

Piská anhel reinaHolacanthus ciliaris

Geel ku blou i un marka manera korona riba su kabes; generalmente den pareha.

Piská anhel fransésPomacanthus paru

Pretu ku rant di skèl geel, ta laga sambuyadó yega serka.

Piská barbuletè kuater wowoChaetodon capistratus

Un marka manera wowo patras ku ta gaña e piská ku ta yag.

Piská di kahaLactophrys triqueter

Triangular i lento, ta buska kuminda den e santu meimei di e koral.

Muren bèrdeGymnothorax funebris

Den sker, ku boka habrí pa hala rosea — no ta menasa, pero tene distansia.

Ladera di ref12 – 30 meter
Sambuyá
Piská kreolClepticus parrae

Nubia lila-blou ku ta kologá den e koriente riba e rant di ref pa kome.

Chromis blouChromis cyanea

Blou eléktriko, den skol lòs net riba e koral.

Piská trigger pretuMelichthys niger

Skur ku rant di vin klaru; kurioso i hopi biaha ta keda serka di sambuyadó.

Mero tigerMycteroperca tigris

Un mero grandi ku ta warda ketu banda di un kabes di koral te ku algu pasa.

TarponMegalops atlanticus

Un gigante di plata te dos meter; di dia ta kologá den sombra, ta yag ora solo ta baha.

Jack wowo di kabaiCaranx latus

Den grupo lihé largu di e rant di ref, hopi biaha ta yag riba un skol di piská chikí.

Plenchi di santu8 – 20 meter
Sambuyá
Kulèber di santuHeteroconger longissimus

Ta pará rechtop for di e santu manera yerba i ta disparsé si bo yega muchu lihé.

Piská boka kabes geelOpistognathus aurifrons

Ta kologá riba su buraku; e machu ta kría e webunan den su boka.

Piská plat pauwbotBothus lunatus

Un piská plat ku ring blou ku ta tapa su kurpa ku santu; fásil pa pasa por hoge.

Raya di sùitHypanus americanus

Ta drumi mitar bou di santu i ta buska kuminda anochi. Nunka landa su tras.

Raya di águilaAetobatus narinari

Ku mancha i un rabu largu; generalmente ta pasa den e blou.

Piská di santuSynodus intermedius

Ta drumi ketu riba e santu te ku e dal den un solo movementu.

Loke bo mester wak mas largu p’é

E spesienan aki ta einan, pero solamente si bo sambuyá poko poko i sa unda buska. Un lampi ta yuda, tambe di dia.

Piská rankaAntennarius multiocellatus

Ta parse un spòns, no ta move. Hopi biaha raportá na Bari Reef, La Machaca i Ebo’s Special.

Kabai di lamanHippocampus reidi

Ku su rabu rond di un gorgoon of pia di spòns. No mishi i no flash for di serka.

Piská skòrpionScorpaena plumieri

Kamuflá perfektamente riba fondo, ku steki venenoso. Wak unda bo ta pone bo man — of no pone é niun kaminda.

Kulèber di lamanMyrichthys breviceps

Di dia ta kore riba e santu meimei di e kabesnan di koral.

Kabaron di limpiesaPericlimenes yucatanicus

Den un anemona, na un estashon di limpiesa kaminda piská grandi ta forma ròi.

OctopusOctopus vulgaris

Mas tantu anochi, traí dor di un monton di kaska bashí dilanti su buraku.

KIKO SOLAMENTE TA SALI ANOCHI

Despues ku solo baha e okupashon ta kambia: piská papagai ta drumi den un kokon di mokus, kref i strea kibrá ta sali for di e skernan, kalamar ta yag largu di e steigernan i tarpon ta usa bo lampi pa yag. No pone bo lus den wowo di piská ku ta drumi i laga e tarpon hasi nan trabou.

E EKSEPSHON: PISKÁ LEON

E piská leon (Pterois volitans) no ta pertenesé akinan i no tin enemigu natural. E ta kome hopi piská yòn di ref. Na Boneiru sambuyadó ku permiso i un spir spesial ta kombatí é aktivamente; sin e permiso ei bo no mag yag. Si bo mira un, raportá e lugá i e profundidat na STINAPA of bo skol di sambuyá.

NO MISHI, NI KU KUIDOU

Koral di kandela, piská skòrpion i bichi di serda ta sirbi nan mes lès na ken ku a mishi ku nan un biaha. No duna piská kuminda, ni pan: muren i tarpon ku ta haña kuminda ta perdé nan miedu i ta morde mas lihé. I tene bo vin ariba riba e ref; mayoria daño no ta bini di man sino di pia.

KORAL

Pakiko e ref aki ta ainda pará, i kiko ta kome for di dje

For di décadanan Boneiru ta konta komo un di e refnan mihó konservá di Karibe. Esei ta ménos un maravia di naturalesa ku un desishon di gobiernu: protekshon tempran, sin anker, sin piská ku reda riba e ref. Esei no ta hasi e ref inmune — solamente ménos dañá ku esunnan di e bisiñanan.

SORTO DI REFUn ref smal na kosta ku ta kuminsá serka di tera, ku un dak na sinku te dies meter i un ladera ku poko biaha ta pasa tres shen meter for di kosta.
SPESIEMas of ménos sesenta spesie di koral duru, plus koral moli, gorgonia i spòns. Koral pretu ta krese for di mas of ménos bintisinku meter.
RAPIDES DI KRESEMENTUKoral di sesu ta krese algun milimeter pa aña, koral ku rama algun sentimeter. Un kolonia di tamaño di un hemmer tin décadanan.
BESTIA KU TA KOME ALGAPiská papagai i erisá di laman ta tene e alga kòrtiku pa larva di koral por asentá. Sin nan, alga ta krese riba e ref.
PROTEKSHONNo mishi ku nada, no tira anker, sin handsun sin permiso, i un prohibishon riba zonnebrand ku oxybenzone of octinoxate.

Kiko ta pisa riba e ref

Awa kayente

Ora e temperatura di laman keda haltu, koral ta saka su alga afó i ta bira blanku. Rekuperashon ta posibel, si e awa fria na tempu i no tin un di dos ola di kalor. Boneiru a haña blankeamentu duru na 2010 i atrobe durante e ola di kalor Karibense di 2023.

Malesa

Stony coral tissue loss disease ta ataká désenas di spesie i ta bai lihé. E malesa a pasa dor di Karibe for di 2014; tokante ki aña Boneiru a haña su promé kasonan konfirmá, e fuentenan ta diferí. Nan ta pidi sambuyadó pa dessinfektá nan ekipo entre isla.

Falta di bestia ku ta kome alga

E morto masal di e erisá pretu Diadema na 1983 a kita un di e mas importante; na 2022 un ola nobo a dal e poblashonnan Karibense. Kaminda e bestianan aki ta bai, alga ta gana teren riba koral.

Awa for di tera

Awa ku ta kore for di kaminda sin plá, tereno di konstrukshon i awa sushi ta trese sedimento i nutriente riba e ref. Esei ta duna kuminda na alga i ta smòra kolonia yòn — un problema di tera ku su resultado bou di awa.

KIKO TA PASA PA REKUPERÁ E REF

Den kwekerij largu di kosta wèst, pida koral staghorn i elkhorn ta krese na struktura ku ta kologá, pa nan bolbe pone riba e ref despues di un aña. E ta traha pa spesie ku ta krese lihé i e no ta remplasá un ref salú: plant kolonia atrobe no ta solušá awa kayente ni awa for di tera. Algun kwekerij ta keda banda di lugá di sambuyá konosí; keda pafó, tambe ora no tin boya.

KIKO BO TA HASI BOU DI AWA
Ahustá bo ekipo pa nada no lastra riba e ref: manometer, oktopus, kamera na un klep.
No mishi ku nada pa stabilisá bo mes — ni ku koral ku ta parse morto, pasobra hopi biaha tin ainda bida riba dje.
Vin ariba riba e dak di ref; santu lantá ta tapa kolonia yòn.
Bisti un kamisa ku mannga largu enbes di zonnebrand. Produkto ku oxybenzone of octinoxate ta prohibí akinan.
Laba bo ekipo entre isla i raportá koral ku ta parse malu na STINAPA.
SPESIE DI KORAL

Kiko ta krese, i kon bo ta distinguí nan

Bo ta rekonosé koral na su forma di kresementu, no na su kolò — esei ta varia pa profundidat i lus. Kuater grupo huntu ta forma kasi tur loke bo ta mira pará riba e ref di Boneiru.

E trahadónan
Koral duru ku literalmente ta traha e ref
Koral di sesuPseudodiploria strigosa

Un bol ku ranchi ku ta krul. Ta krese algun milimeter pa aña; un bol di un meter tin un siglo.

Koral strea grandiMontastraea cavernosa

Kolonia diki i bol ku pólipo grandi ku anochi ta sali manera flor.

Koral strea di seruOrbicella annularis

Ta traha pilar i teras riba e ladera. Antes tabata e trahadó di ref mas importante di Karibe.

Koral di blachiAgaricia agaricites

Plachi finu i ondulá ku ta drumi riba otro manera blachi; mas tantu na lugá abrigá.

Koral di pilarDendrogyra cylindrus

Pilar pará rechtop, skars i protehá. Di mira na Petries Pillar.

Ku rama i frágil
E spesienan ku ta sufri mas
Koral elkhornAcropora palmata

Rama hancho manera kachu den e ola. For di añanan ochenta kasi tur a bai; ta ainda pará na Boka Bartol i Nukove.

Koral staghornAcropora cervicornis

Rama finu i mucho. Ta krese relativamente lihé i p’esei ta e spesie prinsipal den e kwekerijnan.

Koral di dedePorites porites

Dede diki i stòmp riba e dak; piská yòn ta skonde meimei di nan.

Koral di kandelaMillepora complanata

No ta koral berdadero sino un hidroide. Kolò mustard ku rant blanku, ta kima ora bo mishi.

Moli i flèksibel
Ta move huntu ku e koriente
Abaniko di lamanGorgonia ventalina

Un abaniko lila ku ta krese haaks riba e koriente. Ta kibra fásil i ta bolbe krese solamente despues di aña.

Pluma di lamanAntillogorgia americana

Pluma ku ta laga e dak di ref move ku poko koriente.

Kandela di lamanPlexaurella nutans

Dede diki i pará ku pólipo kòrtiku; ta sinti manera kueru, no mishi.

Koral pretuAntipathes spp.

Apesar di su nòmber e ta blanku te brùin; e skeleto bou ta pretu. For di bintisinku meter, décadanan bieu.

Spòns
No ta koral, pero ta mitar di loke bo ta mira
Spòns barí giganteXestospongia muta

Un barí di mas ku un meter, shen di aña bieu. Dos sambuyadó ta kaba banda di dje, no paden.

Spòns tubo lilaAplysina archeri

Bùnchi di tubo largu riba e ladera mas hundu; e marka di e murayanan di Klein Boneiru.

Spòns orea di olifanteAgelas clathrodes

Plachi oraño hancho den overhang, hopi biaha ku strea kibrá riba dje.

Spòns bol pretuIrcinia strobilina

Bol gris-brùin riba e dak; ta filtrá mil di liter awa pa dia.

KON BO TA MIRA KON E TA PARÁ
Salú: kolò brùin, bèrde of dorá sin brio. E kolò ta bini di e alga ku ta biba den e koral.
Blankeá: blanku manera wesu, pero ku e struktura di e tehido ainda kompletu. E bestia ta ainda bibu i por rekuperá si e awa fria.
Kaba di muri: blanku, ku un kapa finu di alga brùin riba dje den algun siman.
Morto for di mas tempu: kubrí ku alga, spòns of koral di kandela; e skeleto ta ainda di rekonosé na su forma.
Malesa: un liña skèrpi entre tehido bibu i skeleto pelá ku ta kore riba e kolonia. Raportá esaki na STINAPA ku lugá i profundidat.
Koral kibrá riba playa

Loke ta yega riba playa for di e ref: koral di dede i koral di kandela kibrá, kaska i piedra. Potrét di nos mes.

E POSTURA DI WEBU

Algun anochi pa aña, generalmente den e simannan despues di luna yen na sèptèmber i òktober, kolonia kompletu ta laga webu i semen bai na mesun momento. E awa ta yena ku bolchi rosa ku ta subi na superfisie. Investigadó ta kohe nan pa kría larva den laboratorio. Si bo ta sambuyá den esei: no mishi ku nada i tene bo lus abou.

MATANAN

Un isla seku ku ta warda riba awaseru

Boneiru ta haña mas of ménos sinku shen milimeter di awaseru pa aña, kasi tur entre òktober i yanüari. E matanan ta trahá riba esei: ku sumpiña, lento, i ku rais ku ta bai mas hundu ku e mata ta haltu. Despues di un bon awaseru e isla ta bèrde den un siman.

Palu i mata
E skeleto di e paisahe
WatapanaLibidibia coriaria

Ta krese scheif pa sùitwèst pa motibu di e bientu konstante. E kompas natural mas konosí di e isla; antes nan tabata eksportá e bonchi p’e prepará kueru.

KibrahachaHandroanthus billbergii

Henter aña e ta pelá i despues e ta flor geel bibu na un biaha, algun dia despues di un bon awaseru. E nòmber ta nifiká kibrador di hacha: e palu ta duru duru.

WayakáGuaiacum officinale

Palu ku flor blou i palu ku ta senk den awa. Siglonan largu nan a kap é pa as di barku; e palunan bieu ta skars i protehá.

Mangel kòráRhizophora mangle

Ta pará riba rais manera staka den e awa brak di Lac. Kamber di kría pa piská di ref i defensa di kosta na mesun momento.

Palu di sia blànkuProsopis juliflora

E mesquite ku sumpiña ku ta yena gran parti di e mondi. Kabritu ta kome e bonchinan i ta plama e simiya.

KalbasCrescentia cujete

Palu di kalbas ku fruta ku antes tabata sirbi komo koma i instrumento di músika.

Kadushi i sumpiña
Warda awa i defendé bo mes
KadushiCereus repandus

Kadushi te nuebe meter haltu. E fruta ta di kome i e stengel ta bai den e sòpi tradishonal; e tronkonan bieu tabata sirbi komo kurá.

YatuStenocereus griseus

Un kadushi mas finu, plantá serka otro komo kurá bibu rond di kunuku.

TunaOpuntia wentiana

Kadushi di plachi ku flor geel i sumpiña finu ku ta pió ku e grandinan.

Melon di seruMelocactus macracanthos

Un kadushi bol ku un korona kòrá ariba. Protehá; no ranka é i no sinta riba dje.

Salu, santu i laman
Loke ta krese na kosta i den awa
Yerba di tortugaThalassia testudinum

Yerba di laman hancho den e bainan abou; e kuminda prinsipal di e tortuga bèrde.

Yerba finu di lamanSyringodium filiforme

Yerba di laman mas finu ku ta pará meimei di e yerba di tortuga; huntu nan ta forma e kamber di kría di Lac.

Druif di lamanCoccoloba uvifera

Blachi rondó manera kueru net tras di e liña di awa; ta tene e santu na su lugá.

Mata di saluBatis maritima

Mata abou i karnoso rond di e salinjanan, un di e poko spesienan ku ta sobrebibí einan.

Usá i kultivá
Loke hende a trese of plant
AloeAloe vera

Kultivá na gran skala den siglo diesnuebe i binti; ainda di haña salbahe largu di e kamindanan.

TamareinTamarindus indica

Un palu grandi di sombra banda di kunuku bieu, ku bonchi zür pa stropi i bebida.

Maishi chikíSorghum bicolor

E maishi di kunuku, kultivá tras di muraya di piedra stapelá ku ta tene e awa di yobida.

DESPUES DI AWASERU

E isla no tin temporada sino awaseru. Si na òktober of novèmber un bon awa kai, e kibrahacha ta flor den un siman i e mondi ta bira bèrde; si e awa no bini, tur kos ta keda gris i ku sumpiña. Ken ku ta bini den e lunanan seku ta mira e mesun isla den otro estado, no den un pió.

FUENTENAN
  1. Flora of the Dutch Caribbean, deskripshon di spesie pa Boneiru
  2. STINAPA Bonaire, matanan i manehá di Washington Slagbaai
  3. Wageningen Marine Research, kamponan di yerba di laman Lac Bai
  4. Servisio Meteorológiko Kòrsou i Boneiru, serie largu di awaseru Flamingo Airport
BESTIA RIBA TERA

Para, lagadishi i loke a wordu lagá lòs

Boneiru no tin mamífero di tera nativo di importansia; loke ta kana rond mayoria a wordu trahá pa hende. E paranan i reptilnan sí ta di akinan, i algun no ta eksistí niun otro kaminda.

Paranan
Mas ku dos shen spesie kontá
ChogogoPhoenicopterus ruber

Ta kría den Pekelmeer, un di e poko lugánan di kría den Karibe. E lugá di kría ta será: wak for di kaminda i no usa drone.

LoraAmazona barbadensis

E lora di ala geel, ku ta zundra trempan mainta i atardi. Ta eksistí solamente na un poko lugá den e hemisferio aki.

PrikichiEupsittula pertinax

Un parkiet mas chikí, den grupito rond di e kunukunan i den stat.

TrupialIcterus icterus

Oraño ku pretu, ku un nèshi ku ta kologá i un fluit ku bo ta tende tur kaminda.

ChuchubiMimus gilvus

E para ku ta bini kome riba bo teras i ta imitá otro para.

Barika helèchiCoereba flaveola

Chikí, geel i mesora banda di kada pòchi di suku.

WarawaraCaracara cheriway

Un para di rapiña ku ta kana kant di kaminda i ta kome bestia morto; hopi biaha di mira na nort.

Chumòn kòrá i garabetArdeidae

Den e salinjanan i mangel di Lac, huntu ku garabet blanku i para di kosta na pasada.

Reptilnan
Ondjes spesie: sinku pega-pega, tres blò blò, un yuana, un anolis i un kulèber
Yuana bèrdeIguana iguana

Te un meter i mitar ku rabu. Nan ta kome é den sòpi na e isla; na lugá di stashonamentu nan ta kustumbrá ku bishitante — no duna nan kuminda.

Anolis di BoneiruAnolis bonairensis

Un lagadishi chikí di palu ku ta eksistí solamente na Boneiru. E machu ta lanta un bandera oraño na su garganta.

Blò blòCnemidophorus murinus ruthveni

E lagadishi lihé ku ta kore bou di e matanan tur kaminda. E machu ta bira blou — di ei e nòmber.

Pega-pegaPhyllodactylus martini

Un pega-pega chikí riba muraya i tronkon, aktivo atardi banda di lampi.

Kulèber di plataEpictia (Leptotyphlops) spp.

E úniko spesie di kulèber di e isla: máksimo binti sentimeter, sin peliger, ta kome termit i vruminga. Probablemente hende a trese é. No tin boa ni otro kulèber grandi na Boneiru — esunnan ta na Aruba — i den awa no tin kulèber di laman.

Mamífero i kabaron
Poko nativo, hopi lagá lòs
Ratonnan di anochiLeptonycteris curasoae e.a.

Ocho te nuebe spesie, dependiendo di e fuente: un ku ta kome piská, sinku ku ta kome insekto i dos ku ta kome nektar. E dosnan di nektar ta e úniko bestianan ku ta polinisá e kadushinan — sin nan, no tin kadushi. Nan ta drumi den kueba; bishitá nan solamente ku un gia.

BurikuEquus asinus

Trahá den siglo diessiete komo bestia di karga, awor salbahe. Nan ta kana lòs kant di kaminda na sùit: kore poko poko anochi.

KabrituCapra hircus

E presion mas grandi riba e matanan: sin kurá, palu yòn no ta pasa haltura di rudia.

Kangreu blou i kangreu di kaskaCardisoma guanhumi, Coenobita clypeatus

Kangreu di tera ku despues di awaseru ta krusa na kantidat; riba algun kaminda tin bòrchi.

Buriku serka e bak di awa

E burikunan a wordu trahá den siglo diessiete komo bestia di karga i lagá lòs despues di e produkshon di salu. Un parti ta kana ainda lòs na sùit, un parti ta biba den e sentro di kuido. Nan ta kustumbrá ku hende i ta bini serka outo — duna nan kuminda ta hasi esei pió, no mihó. Potrét di nos mes.

KIKO BO NO TA HASI

No duna niun bestia kuminda, ni yuana ni buriku: bestia ku ta haña kuminda ta kuminsá pidi serka hende i ta kaba riba kaminda. Sin drone riba e chogogonan of e lugá di kría. Kore stapvoets kaminda buriku ta kana i no duna kabritu restu di kuminda. Un bestia dal pa outo bo ta raportá na e Donkey Sanctuary of STINAPA.

FUENTENAN
  1. Dutch Caribbean Nature Alliance, lista di spesie pa Boneiru
  2. Echo Bonaire, investigashon i protekshon di e lora
  3. STINAPA Bonaire, kontamentu di para i e lugá di kría di chogogo na Pekelmeer
  4. Carib Herp / IUCN Red List, datos di distribushon di reptil
INSEKTONAN

E sanká ta determiná bo anochi

E isla tin poko insekto ku ta molestiá bo, pero e sortonan ku ta hasi’é, ta hasi’é bon. Kasi tur kos ta dependé di awaseru: si awa kai, den dos siman tin kría di sanká.

Sanká (mosíta)Aedes aegypti en Culex

E sanká Aedes ta piká di dia i ora solo ta baha, i ta kría den poko awa pará: un hemmer, un plaçi di mata, un tayer bieu. Culex ta e sanká di atardi i anochi. Nan ta na nan mas despues di e lunanan di awaseru, ougùstùs te yanüari.

PapatsjiCulicoides spp.

Kasi invisibel, ta piká ora solo ta lanta i ora e ta baha, mas tantu banda di mangel i salinja. Muskietengaas no ta tené nan — nan ta pasa dor di dje.

Vruminga pretu i vruminga di paluFormicidae

Tur kaminda tin kuminda. Un ròi riba e tafel den un ora ta normal, no ta señal di sushi.

TermitNasutitermes acajutlae

E neshinan brùin i bol den palu i riba staka ta termit. Nan ta kome palu morto i ta e kuminda prinsipal di e kulèber di plata.

SkòrpionTityus spp.

Dos sorto chikí. Un pik ta duel manera pik di maribomba i no ta peligroso pa hende grandi salú. Sagudí sapatu ku tabata pafó.

KakalakaPeriplaneta americana

E sorto grandi ku ta bula. E ta pertenesé na e klima, no na e higiena di bo alohamentu.

Barbuletè i moská di awadiverse

Despues di awaseru nan ta sali na kantidat; e barbuletènan geel ta e mas notabel. E moskánan di awa riba e salinjanan ta yag sanká.

Abeha i barbuletè di anochiApis mellifera e.a.

Nan ta polinisá e flornan di kadushi di dia; e ratonnan di anochi ta tuma e anochi.

KIKO REALMENTE TA YUDA KONTRA SANKÁ
DEET of ikaridina riba bo kueru, i mannga largu atardi. E bandanan di sitronela ta hasi poko.
Un bentiladó den e kamber ta traha mihó ku gaas: sanká ta bula malu kontra bientu.
Wak rond di bo alohamentu pa awa pará — plaçi di mata, hemmer, dakgoot. Mitar hemmer ta duna shen di sanká.
Bo ta evitá papatsji dor di no keda net banda di mangel of salinja ora solo ta lanta i baha; ta net e ora ei nan ta piká.
Ku keintura ku no ta pasa despues di un pik: bai dòkter of hospital. Dengue i chikungunya ta eksistí den e region i ta wordu pasá pa e mesun sanká di dia.
SANKÁ PA LUNA RIBA E PÁGINA DI DATONAN
FUENTENAN
  1. Entidat Públiko Boneiru, Salubridat Públiko: kontrol di vektor i molèster di sanká
  2. Dutch Caribbean Nature Alliance, lista di spesie di insekto
  3. Servisio Meteorológiko Kòrsou i Boneiru, awaseru pa luna
Bonairian
Polítika di fuente i derechonanTokante nos i kontaktoPrivacidatsupport@bonairian.com
SEKSHONNAN
TEMANAN
IDIOMA
© 2026 Bonairian · un publikashon di Searchpilot B.V.NL · EN · PAP