For di 1979 e awa rond di Boneiru ta área protehá, un di e parkenan marino di mas bieu na mundu. Kiko esei ta nifiká pa un sambuyadó ta pará abou.
E konsekuensia pa un sambuyadó ta chikí i absoluto: no mishi ku nada, no hiba nada, no tira anker, sin handsun sin permiso. Ken ku tin mas ku un aña sin sambuyá na Boneiru ta hasi promé un sambuyada di orientashon ku un skol di sambuyá. Esei no ta un formalidat sino e manera ku e parke ta pasa su reglanan.
Ken ku ta sambuyá of snorkel na Boneiru kasi sigur ta mira un tortuga. Esei no ta kasualidat: e isla tin tantu e kamponan di yerba di laman kaminda e yònnan ta krese komo e refnan kaminda e grandinan ta buska kuminda, na algun kilometer di otro.
Komo bestia grandi e ta kome kasi solamente yerba di laman i alga. E yònnan ta krese añanan largu den e bainan abou promé ku nan bai laman habrí. Esaki ta e spesie ku bo ta mira ku kabes den e yerba.
E ta kome spòns i ta keda riba e ladera. Bo ta rekonosé é na su boka smal manera piku i na su skèlnan ku ta drenta den otro. Mundialmente den peliger grandi; e ref di Boneiru ta un di e lugánan kaminda e spesie ta ainda komun.
E kabes mas pisá di e tresnan, ku kakumbein fuerte pa mariskunan. E ta pone nèshi akinan irregularmente i bou di awa bo ta mir’é poko biaha.
E kantidat di nèshi ta varia hopi pa aña i pa playa; un temporada bon of malu ta bisa poko tokante e tendensia. P’esei nos no ta duna un total pa aña, sino ta referí na e kontenan di vários aña di e organisashon di monitoreo.
E ref di Boneiru ta kuminsá asina serka di kosta ku snorkeladó i sambuyadó ta mira mayoria di e mesun spesienan, solamente na otro profundidat. Abáu ta e spesienan ku bo ta topa kasi kada biaha, ordená segun kaminda nan ta keda.
Streip pretu ku geel, den skol net bou di superfisie. E promé piská ku bo ta mira.
Blou skur, ta kome alga den grupo chikí. E yònnan ta geel bibu.
Ku streip geel, di dia ta kologá ketu den skol banda di kabes di koral.
Chikí i tur kaminda; ta limpia piská mas grandi na estashon di limpiesa.
Largu i finu, ta kologá rechtop meimei di gorgonia pa no yama atenshon.
Plata ku un streip i rabu geel, kurioso rond di snorkeladó.
Bo ta tende é kome koral, i asina e ta produsí gran parti di e santu blanku.
Geel ku blou i un marka manera korona riba su kabes; generalmente den pareha.
Pretu ku rant di skèl geel, ta laga sambuyadó yega serka.
Un marka manera wowo patras ku ta gaña e piská ku ta yag.
Triangular i lento, ta buska kuminda den e santu meimei di e koral.
Den sker, ku boka habrí pa hala rosea — no ta menasa, pero tene distansia.
Nubia lila-blou ku ta kologá den e koriente riba e rant di ref pa kome.
Blou eléktriko, den skol lòs net riba e koral.
Skur ku rant di vin klaru; kurioso i hopi biaha ta keda serka di sambuyadó.
Un mero grandi ku ta warda ketu banda di un kabes di koral te ku algu pasa.
Un gigante di plata te dos meter; di dia ta kologá den sombra, ta yag ora solo ta baha.
Den grupo lihé largu di e rant di ref, hopi biaha ta yag riba un skol di piská chikí.
Ta pará rechtop for di e santu manera yerba i ta disparsé si bo yega muchu lihé.
Ta kologá riba su buraku; e machu ta kría e webunan den su boka.
Un piská plat ku ring blou ku ta tapa su kurpa ku santu; fásil pa pasa por hoge.
Ta drumi mitar bou di santu i ta buska kuminda anochi. Nunka landa su tras.
Ku mancha i un rabu largu; generalmente ta pasa den e blou.
Ta drumi ketu riba e santu te ku e dal den un solo movementu.
E spesienan aki ta einan, pero solamente si bo sambuyá poko poko i sa unda buska. Un lampi ta yuda, tambe di dia.
Ta parse un spòns, no ta move. Hopi biaha raportá na Bari Reef, La Machaca i Ebo’s Special.
Ku su rabu rond di un gorgoon of pia di spòns. No mishi i no flash for di serka.
Kamuflá perfektamente riba fondo, ku steki venenoso. Wak unda bo ta pone bo man — of no pone é niun kaminda.
Di dia ta kore riba e santu meimei di e kabesnan di koral.
Den un anemona, na un estashon di limpiesa kaminda piská grandi ta forma ròi.
Mas tantu anochi, traí dor di un monton di kaska bashí dilanti su buraku.
Despues ku solo baha e okupashon ta kambia: piská papagai ta drumi den un kokon di mokus, kref i strea kibrá ta sali for di e skernan, kalamar ta yag largu di e steigernan i tarpon ta usa bo lampi pa yag. No pone bo lus den wowo di piská ku ta drumi i laga e tarpon hasi nan trabou.
E piská leon (Pterois volitans) no ta pertenesé akinan i no tin enemigu natural. E ta kome hopi piská yòn di ref. Na Boneiru sambuyadó ku permiso i un spir spesial ta kombatí é aktivamente; sin e permiso ei bo no mag yag. Si bo mira un, raportá e lugá i e profundidat na STINAPA of bo skol di sambuyá.
Koral di kandela, piská skòrpion i bichi di serda ta sirbi nan mes lès na ken ku a mishi ku nan un biaha. No duna piská kuminda, ni pan: muren i tarpon ku ta haña kuminda ta perdé nan miedu i ta morde mas lihé. I tene bo vin ariba riba e ref; mayoria daño no ta bini di man sino di pia.
For di décadanan Boneiru ta konta komo un di e refnan mihó konservá di Karibe. Esei ta ménos un maravia di naturalesa ku un desishon di gobiernu: protekshon tempran, sin anker, sin piská ku reda riba e ref. Esei no ta hasi e ref inmune — solamente ménos dañá ku esunnan di e bisiñanan.
Ora e temperatura di laman keda haltu, koral ta saka su alga afó i ta bira blanku. Rekuperashon ta posibel, si e awa fria na tempu i no tin un di dos ola di kalor. Boneiru a haña blankeamentu duru na 2010 i atrobe durante e ola di kalor Karibense di 2023.
Stony coral tissue loss disease ta ataká désenas di spesie i ta bai lihé. E malesa a pasa dor di Karibe for di 2014; tokante ki aña Boneiru a haña su promé kasonan konfirmá, e fuentenan ta diferí. Nan ta pidi sambuyadó pa dessinfektá nan ekipo entre isla.
E morto masal di e erisá pretu Diadema na 1983 a kita un di e mas importante; na 2022 un ola nobo a dal e poblashonnan Karibense. Kaminda e bestianan aki ta bai, alga ta gana teren riba koral.
Awa ku ta kore for di kaminda sin plá, tereno di konstrukshon i awa sushi ta trese sedimento i nutriente riba e ref. Esei ta duna kuminda na alga i ta smòra kolonia yòn — un problema di tera ku su resultado bou di awa.
Den kwekerij largu di kosta wèst, pida koral staghorn i elkhorn ta krese na struktura ku ta kologá, pa nan bolbe pone riba e ref despues di un aña. E ta traha pa spesie ku ta krese lihé i e no ta remplasá un ref salú: plant kolonia atrobe no ta solušá awa kayente ni awa for di tera. Algun kwekerij ta keda banda di lugá di sambuyá konosí; keda pafó, tambe ora no tin boya.
Bo ta rekonosé koral na su forma di kresementu, no na su kolò — esei ta varia pa profundidat i lus. Kuater grupo huntu ta forma kasi tur loke bo ta mira pará riba e ref di Boneiru.
Un bol ku ranchi ku ta krul. Ta krese algun milimeter pa aña; un bol di un meter tin un siglo.
Kolonia diki i bol ku pólipo grandi ku anochi ta sali manera flor.
Ta traha pilar i teras riba e ladera. Antes tabata e trahadó di ref mas importante di Karibe.
Plachi finu i ondulá ku ta drumi riba otro manera blachi; mas tantu na lugá abrigá.
Pilar pará rechtop, skars i protehá. Di mira na Petries Pillar.
Rama hancho manera kachu den e ola. For di añanan ochenta kasi tur a bai; ta ainda pará na Boka Bartol i Nukove.
Rama finu i mucho. Ta krese relativamente lihé i p’esei ta e spesie prinsipal den e kwekerijnan.
Dede diki i stòmp riba e dak; piská yòn ta skonde meimei di nan.
No ta koral berdadero sino un hidroide. Kolò mustard ku rant blanku, ta kima ora bo mishi.
Un abaniko lila ku ta krese haaks riba e koriente. Ta kibra fásil i ta bolbe krese solamente despues di aña.
Pluma ku ta laga e dak di ref move ku poko koriente.
Dede diki i pará ku pólipo kòrtiku; ta sinti manera kueru, no mishi.
Apesar di su nòmber e ta blanku te brùin; e skeleto bou ta pretu. For di bintisinku meter, décadanan bieu.
Un barí di mas ku un meter, shen di aña bieu. Dos sambuyadó ta kaba banda di dje, no paden.
Bùnchi di tubo largu riba e ladera mas hundu; e marka di e murayanan di Klein Boneiru.
Plachi oraño hancho den overhang, hopi biaha ku strea kibrá riba dje.
Bol gris-brùin riba e dak; ta filtrá mil di liter awa pa dia.

Loke ta yega riba playa for di e ref: koral di dede i koral di kandela kibrá, kaska i piedra. Potrét di nos mes.
Algun anochi pa aña, generalmente den e simannan despues di luna yen na sèptèmber i òktober, kolonia kompletu ta laga webu i semen bai na mesun momento. E awa ta yena ku bolchi rosa ku ta subi na superfisie. Investigadó ta kohe nan pa kría larva den laboratorio. Si bo ta sambuyá den esei: no mishi ku nada i tene bo lus abou.
Boneiru ta haña mas of ménos sinku shen milimeter di awaseru pa aña, kasi tur entre òktober i yanüari. E matanan ta trahá riba esei: ku sumpiña, lento, i ku rais ku ta bai mas hundu ku e mata ta haltu. Despues di un bon awaseru e isla ta bèrde den un siman.
Ta krese scheif pa sùitwèst pa motibu di e bientu konstante. E kompas natural mas konosí di e isla; antes nan tabata eksportá e bonchi p’e prepará kueru.
Henter aña e ta pelá i despues e ta flor geel bibu na un biaha, algun dia despues di un bon awaseru. E nòmber ta nifiká kibrador di hacha: e palu ta duru duru.
Palu ku flor blou i palu ku ta senk den awa. Siglonan largu nan a kap é pa as di barku; e palunan bieu ta skars i protehá.
Ta pará riba rais manera staka den e awa brak di Lac. Kamber di kría pa piská di ref i defensa di kosta na mesun momento.
E mesquite ku sumpiña ku ta yena gran parti di e mondi. Kabritu ta kome e bonchinan i ta plama e simiya.
Palu di kalbas ku fruta ku antes tabata sirbi komo koma i instrumento di músika.
Kadushi te nuebe meter haltu. E fruta ta di kome i e stengel ta bai den e sòpi tradishonal; e tronkonan bieu tabata sirbi komo kurá.
Un kadushi mas finu, plantá serka otro komo kurá bibu rond di kunuku.
Kadushi di plachi ku flor geel i sumpiña finu ku ta pió ku e grandinan.
Un kadushi bol ku un korona kòrá ariba. Protehá; no ranka é i no sinta riba dje.
Yerba di laman hancho den e bainan abou; e kuminda prinsipal di e tortuga bèrde.
Yerba di laman mas finu ku ta pará meimei di e yerba di tortuga; huntu nan ta forma e kamber di kría di Lac.
Blachi rondó manera kueru net tras di e liña di awa; ta tene e santu na su lugá.
Mata abou i karnoso rond di e salinjanan, un di e poko spesienan ku ta sobrebibí einan.
Kultivá na gran skala den siglo diesnuebe i binti; ainda di haña salbahe largu di e kamindanan.
Un palu grandi di sombra banda di kunuku bieu, ku bonchi zür pa stropi i bebida.
E maishi di kunuku, kultivá tras di muraya di piedra stapelá ku ta tene e awa di yobida.
E isla no tin temporada sino awaseru. Si na òktober of novèmber un bon awa kai, e kibrahacha ta flor den un siman i e mondi ta bira bèrde; si e awa no bini, tur kos ta keda gris i ku sumpiña. Ken ku ta bini den e lunanan seku ta mira e mesun isla den otro estado, no den un pió.
Boneiru no tin mamífero di tera nativo di importansia; loke ta kana rond mayoria a wordu trahá pa hende. E paranan i reptilnan sí ta di akinan, i algun no ta eksistí niun otro kaminda.
Ta kría den Pekelmeer, un di e poko lugánan di kría den Karibe. E lugá di kría ta será: wak for di kaminda i no usa drone.
E lora di ala geel, ku ta zundra trempan mainta i atardi. Ta eksistí solamente na un poko lugá den e hemisferio aki.
Un parkiet mas chikí, den grupito rond di e kunukunan i den stat.
Oraño ku pretu, ku un nèshi ku ta kologá i un fluit ku bo ta tende tur kaminda.
E para ku ta bini kome riba bo teras i ta imitá otro para.
Chikí, geel i mesora banda di kada pòchi di suku.
Un para di rapiña ku ta kana kant di kaminda i ta kome bestia morto; hopi biaha di mira na nort.
Den e salinjanan i mangel di Lac, huntu ku garabet blanku i para di kosta na pasada.
Te un meter i mitar ku rabu. Nan ta kome é den sòpi na e isla; na lugá di stashonamentu nan ta kustumbrá ku bishitante — no duna nan kuminda.
Un lagadishi chikí di palu ku ta eksistí solamente na Boneiru. E machu ta lanta un bandera oraño na su garganta.
E lagadishi lihé ku ta kore bou di e matanan tur kaminda. E machu ta bira blou — di ei e nòmber.
Un pega-pega chikí riba muraya i tronkon, aktivo atardi banda di lampi.
E úniko spesie di kulèber di e isla: máksimo binti sentimeter, sin peliger, ta kome termit i vruminga. Probablemente hende a trese é. No tin boa ni otro kulèber grandi na Boneiru — esunnan ta na Aruba — i den awa no tin kulèber di laman.
Ocho te nuebe spesie, dependiendo di e fuente: un ku ta kome piská, sinku ku ta kome insekto i dos ku ta kome nektar. E dosnan di nektar ta e úniko bestianan ku ta polinisá e kadushinan — sin nan, no tin kadushi. Nan ta drumi den kueba; bishitá nan solamente ku un gia.
Trahá den siglo diessiete komo bestia di karga, awor salbahe. Nan ta kana lòs kant di kaminda na sùit: kore poko poko anochi.
E presion mas grandi riba e matanan: sin kurá, palu yòn no ta pasa haltura di rudia.
Kangreu di tera ku despues di awaseru ta krusa na kantidat; riba algun kaminda tin bòrchi.

E burikunan a wordu trahá den siglo diessiete komo bestia di karga i lagá lòs despues di e produkshon di salu. Un parti ta kana ainda lòs na sùit, un parti ta biba den e sentro di kuido. Nan ta kustumbrá ku hende i ta bini serka outo — duna nan kuminda ta hasi esei pió, no mihó. Potrét di nos mes.
No duna niun bestia kuminda, ni yuana ni buriku: bestia ku ta haña kuminda ta kuminsá pidi serka hende i ta kaba riba kaminda. Sin drone riba e chogogonan of e lugá di kría. Kore stapvoets kaminda buriku ta kana i no duna kabritu restu di kuminda. Un bestia dal pa outo bo ta raportá na e Donkey Sanctuary of STINAPA.
E isla tin poko insekto ku ta molestiá bo, pero e sortonan ku ta hasi’é, ta hasi’é bon. Kasi tur kos ta dependé di awaseru: si awa kai, den dos siman tin kría di sanká.
E sanká Aedes ta piká di dia i ora solo ta baha, i ta kría den poko awa pará: un hemmer, un plaçi di mata, un tayer bieu. Culex ta e sanká di atardi i anochi. Nan ta na nan mas despues di e lunanan di awaseru, ougùstùs te yanüari.
Kasi invisibel, ta piká ora solo ta lanta i ora e ta baha, mas tantu banda di mangel i salinja. Muskietengaas no ta tené nan — nan ta pasa dor di dje.
Tur kaminda tin kuminda. Un ròi riba e tafel den un ora ta normal, no ta señal di sushi.
E neshinan brùin i bol den palu i riba staka ta termit. Nan ta kome palu morto i ta e kuminda prinsipal di e kulèber di plata.
Dos sorto chikí. Un pik ta duel manera pik di maribomba i no ta peligroso pa hende grandi salú. Sagudí sapatu ku tabata pafó.
E sorto grandi ku ta bula. E ta pertenesé na e klima, no na e higiena di bo alohamentu.
Despues di awaseru nan ta sali na kantidat; e barbuletènan geel ta e mas notabel. E moskánan di awa riba e salinjanan ta yag sanká.
Nan ta polinisá e flornan di kadushi di dia; e ratonnan di anochi ta tuma e anochi.